हुम्ला । दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा सहज रूपमा उपलब्ध नहुँदा गर्भवती महिलाले अझै पनि सुरक्षित प्रसूतिका लागि ठूलो जोखिम मोल्नुपर्ने अवस्था कायमै छ। यसको पछिल्लो उदाहरण हुम्लाको चङ्खेली गाउँपालिकामा देखिएको छ, जहाँ प्रसूतिका लागि स्वास्थ्य संस्था लैजाँदै गरिएकी एक महिला बाटोमै सुत्केरी हुनुभएको छ। चङ्खेली गाउँपालिका–६ स्थित दुर्गम पुमागाउँकी २० वर्षीया तारा बुढा प्रसूतिका लागि स्वास्थ्य चौकीतर्फ लैजाँदै गर्दा बाटोमै सुत्केरी हुनुभएको हो। आइतबार बिहान करिब ५ बजेदेखि प्रसव व्यथा सुरु भएपछि बुढालाई गाउँबाट हिँडाएर स्वास्थ्य संस्था लैजाने प्रयास गरिएको थियो। गाउँबाट दिउँसोसम्म हिँडाएर सेल्मुसासम्म पुर्याइएको थियो। तर त्यहाँ पुग्दासम्म व्यथा झन् बढेपछि उहाँलाई स्ट्रेचरमा राखेर मेल्छाम स्वास्थ्य चौकीतर्फ लैजान थालिएको थियो। स्वास्थ्य चौकी पुग्नुअघि नै ढुस्क नजिकै पुगेपछि प्रसव व्यथा अत्यधिक बढ्यो। त्यसपछि बाटोमै महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाको सहयोगमा बुढाले आफ्नो पहिलो सन्तान जन्माउनुभएको हो। सामान्य अवस्थामा स्वास्थ्य संस्थामा स्वास्थ्यकर्मीको प्रत्यक्ष निगरानीमा सुरक्षित रूपमा हुनुपर्ने प्रसूति बाटोमै गराउनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु दुर्गम क्षेत्रको स्वास्थ्य सेवाको अवस्थामाथि गम्भीर प्रश्न हो। गाउँमै स्वास्थ्य एकाइ, तर प्रसूतिसेवा छैन तारा बुढाको गाउँ पुमागाउँमा पुमा आधारभूत सामुदायिक स्वास्थ्य एकाइ रहेको छ। गाउँमै स्वास्थ्य संस्था भए पनि त्यहाँ प्रसूतिसेवा उपलब्ध छैन। प्रसूतिका लागि आवश्यक सेवा गाउँमै उपलब्ध नहुँदा गर्भवती महिलाले अर्को स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न लामो दूरी पार गर्नुपर्ने बाध्यता छ। दुर्गम भूगोल, कठिन पैदल बाटो र यातायातको सीमित पहुँचका कारण यस्तो यात्रा गर्भवती महिला र गर्भमा रहेको शिशु दुवैका लागि जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ। यस घटनाले स्वास्थ्य संस्था हुनु मात्र पर्याप्त नभई आवश्यक सेवा, दक्ष जनशक्ति, उपकरण र आकस्मिक प्रसूति व्यवस्थापनको सुविधा पनि गाउँमै हुनुपर्ने आवश्यकता उजागर गरेको छ। बाटोमै जन्मियो पहिलो सन्तान प्रसव व्यथाले च्यापेपछि स्वास्थ्य चौकी पुग्न नसक्दै बाटोमै सन्तान जन्माउनुपर्ने अवस्था आए पनि महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाको सहयोगमा बुढाको प्रसूति गराइएको थियो। स्वास्थ्यकर्मीका अनुसार अहिले आमा तारा बुढा र नवजात शिशुको अवस्था सन्तोषजनक रहेको छ। समयमै सहयोग र आवश्यक सावधानीका कारण आमा र शिशुको अवस्था सामान्य रहेको बताइएको छ। तर अवस्था सामान्य हुनु मात्र यस घटनाको समाधान होइन। बाटोमै प्रसूति गराउनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु आफैंमा गम्भीर स्वास्थ्य चुनौती हो। दुर्गम महिलाको सुरक्षित मातृत्वमाथि प्रश्न नेपालमा सुरक्षित मातृत्व र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचलाई प्राथमिकतामा राखिए पनि दुर्गम कर्णालीका कतिपय गाउँमा अझै पनि महिलाले प्रसूतिका लागि घण्टौँ पैदल यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था छ। विशेषगरी सडक तथा यातायातको पहुँच कमजोर भएका गाउँमा प्रसव व्यथा सुरु भएपछि स्वास्थ्य संस्था पुग्न लाग्ने समय नै जोखिमको कारण बन्न सक्छ। प्रसूतिका क्रममा अत्यधिक रक्तस्राव, लामो समयसम्म प्रसव नहुनु वा अन्य जटिलता देखिएमा तत्काल उपचार नपाउँदा आमा र शिशु दुवैको ज्यान जोखिममा पर्न सक्छ। तारा बुढाको घटनामा आमा र शिशु दुवै सुरक्षित हुनु सुखद पक्ष हो। तर सबै गर्भवती महिलाको अवस्था यस्तै हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी छैन। अब प्रश्न स्थानीय सरकारसँग गाउँमा स्वास्थ्य एकाइ स्थापना गरिएको छ भने त्यहाँका नागरिकले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा पाउने अपेक्षा गर्नु स्वाभाविक हो। तर प्रसूतिसेवा नै उपलब्ध नहुँदा गर्भवती महिलाले अर्को स्वास्थ्य संस्था पुग्न कठिन भूगोल र लामो दूरी पार गर्नुपर्ने अवस्था छ। त्यसैले अब सम्बन्धित स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य कार्यालय र प्रदेश सरकारसँग प्रश्न उठ्छ— दुर्गम गाउँका महिलाले सुरक्षित रूपमा सन्तान जन्माउन अझै कति टाढा यात्रा गर्नुपर्ने? गाउँमै स्वास्थ्य संस्था भएर पनि प्रसूतिसेवा किन उपलब्ध हुन सकेको छैन? आकस्मिक अवस्थामा गर्भवती महिलालाई तत्काल स्वास्थ्य संस्थासम्म पुर्याउने भरपर्दो व्यवस्था कहिले हुन्छ? दुर्गम बस्तीका महिलाको सुरक्षित मातृत्वलाई व्यवहारमै सुनिश्चित गर्न स्थानीय सरकारको योजना के छ? तारा बुढाले बाटोमै सन्तान जन्माउनुपर्ने बाध्यता केवल एउटा परिवारको घटना होइन। यो दुर्गम बस्तीमा स्वास्थ्य सेवा कति सहज, पहुँचयोग्य र प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको विषय हो। आमा र शिशुको अवस्था अहिले सन्तोषजनक रहे पनि बाटोमै सुत्केरी हुनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्नु नै यसको दीर्घकालीन समाधान हो। दुर्गम गाउँका महिलाले पनि अन्य नागरिकसरह सुरक्षित, सहज र सम्मानजनक प्रसूति सेवा पाउने अधिकार सुनिश्चित हुनु आवश्यक छ। समाचार : कर्णाली डिजिटल न्युज
About the Author
